In de nacht van 5 juli 1842 bevalt zeemansdochter en dienstbode Helena Derks de Jonge van haar dochter Kornelia in de veenkolonie Oude Pekela. De vader van het kind is op papier nergens te bekennen. Het beroep van dienstbode brengt risico’s met zich mee. De kans op misbruik door de zoon of heer des huizes is niet ondenkbeeldig voor alle, meest jonge vrouwen die in de 19e eeuw werkzaam zijn als dienstbode, huishoudster of kokkin. Is er met Helena misschien ook zoiets gebeurd?

Het blijft niet bij Kornelia. Twee jaar later bevalt ze op 4 juli 1844 opnieuw van een kind. Dit keer een jongetje. Hij heet Derk, vernoemd naar zijn grootvader. Alweer geen enkel spoor van een vader te bekennen. Anderhalf jaar later volgt haar zoon Jan, eveneens zonder vermelding van een vader. In januari 1849 komt haar zoon Hindrik ter wereld, en in december 1851 volgt de geboorte van het vijfde kind: Harm. Maar liefst vijf kinderen van een anonieme vader. Wat zou daar achter zitten? En wie zorgt er voor hen, terwijl hun moeder lange, vermoeiende werkdagen maakt?

Is Helena eigenlijk wel dienstbode, of is zij misschien sekswerker? Er valt vast wel iets te verdienen aan al het langsvarend manvolk met hun turfschepen op het kanaal. Of zou ze een relatie hebben met iemand, die officieel niet beschikbaar is? Maar de geboorteaktes geven niets prijs, en lang blijft het daarbij.

Totdat de volkstelling van Oude Pekela een geheel nieuw licht op haar leven werpt. In de telling, uitgevoerd tussen 1850 en 1860, staan Helena’s kinderen keurig bij elkaar op één pagina als behorend bij één huishouding. Ze wonen in huis 288, dat zich volgens de kadastrale kaart uit 1855, vervaardigd door J. Kater, twee huizen van scheepswerf Wortelboer bevindt. Het huis ligt direct aan het Pekeler A, nu het Pekelderhoofddiep.

Bovenaan de bladzijde van het register duikt echter een onbekende op: ene Jan Derks Greven. Opvallend is ook, dat vier van de vijf kinderen hier zijn achternaam dragen, terwijl ze officieel beslist De Jonge heten. Nog een opmerkelijk feit: Helena staat tussen haar eigen kinderen vermeld als ‘huishoudster’, en niet als moeder.

Wie is Jan Derks Greven? Hij is -net als Helena- kind van een zeeman. Niet gek in de Pekela’s. Vrijwel iedereen heeft daar zeevarende familie. Jan zelf vaart niet. Hij is broodbakker, en sinds 1829 getrouwd met Antje Holtman. Samen hebben ze drie kinderen: Derk (1831) Aaltje (1835) en Helena (1838).

De volgende belangrijke vondst is een scheidingsakte. Scheidingen komen midden negentiende eeuw nog niet vaak voor. Aan het einde van de eeuw begint dat langzaam te veranderen. De scheidingsgrond –de meest gebruikte is overspel- moet bewezen worden. Bovendien hebben de meeste mensen een groot belang om hun formele huwelijk intact te houden, ongeacht wat zich binnenskamers afspeelt. Voor vrouwen geldt dit des te meer, omdat ze economisch meestal afhankelijk zijn van hun man. Voor hen staat maar een beperkt aantal beroepen open. Daarnaast worden vrouwen standaard een stuk lager betaald. Dan is er nog de schande van een scheiding, en de consequenties voor je sociale en kerkelijke leven.
Wil je weten, wat er zich volgens het rechtbankvonnis in het bakkershuis heeft afgespeeld? Ga dan naar deel 2