Dit is deel twee van de geschiedenis over dienstbode en zeemansdochter Helena Derks de Jonge, die in het Pekela van de 19e eeuw maar liefst vijf kinderen ter wereld brengt, zonder dat er een vader wordt geregistreerd. Wat daarachter zit, heb je gedeeltelijk al in deel 1 kunnen lezen. Ook werd duidelijk, waarom het -zeker voor vrouwen- moeilijk en ongebruikelijk is om een scheiding aan te vragen.

Als Jan Grevens echtgenote Antje in 1849 een scheiding aanvraagt bij de rechtbank van Winschoten, is dat een moedige, onconventionele stap. Het rechtbankvonnis begint met de notie, dat Antje de scheiding aanvraagt ‘tegen het gezag van haren wettigen echtgenoot in’. Zoals alle getrouwde vrouwen in die tijd –en voor nog heel lang daarna, want pas begin 1957 treedt in Nederland de wet tot opheffing van de handelingsonbekwaamheid van de gehuwde vrouw in werking- is ze wettelijk handelingsonbekwaam. Bij haar trouwen is het wettelijk gezag over haar van haar vader naar haar echtgenoot overgegaan.

Hoewel zij dus op veel manieren niet over zichzelf kan beschikken en voor de wet gelijk staat aan een kind, moet het zelfs volgens de negentiende eeuwse rechtsorde niet te gek worden. Uit het rechtbankverslag blijkt, dat Jan onder de ogen van zijn vrouw ‘in de maritale woning’ een affaire is begonnen met Helena. Jarenlang wonen ze allemaal samen onder één dak, terwijl de kinderschare blijft aanwassen. Hoe de sfeer in huis is in de jaren tussen 1842 en 1849 blijft een groot vraagteken. Gezellig is het -getuige het rechtbankverslag- waarschijnlijk niet geweest.

In haar verklaring vertelt Antje, ‘dat die overspelige gemeenschap nog zelfs ten huidigen dage is voortduerende,(..)dat de woning niet anders dan als dat van wettelijk gehuwde lieden kan worden beschouwd, en dat beide bepaaldelijk dan ook bij herhaling te zamen in eene en dezelfde legerstede zijn gezien’.

Nog een saillant detail uit het verslag: Antje verklaart tevens, dat Jan een poging heeft gedaan om de kinderen van Helena bij de gemeente aan te geven als zijn wettige kinderen, voortkomend uit zijn huwelijk met Antje. Misschien probeerde hij op die manier zijn eigen straatje schoon te vegen en zijn overspel aan het zicht te onttrekken. Een andere mogelijkheid is, dat hij zijn kinderen wilde echten om hen een betere maatschappelijke positie te bezorgen. Het kan niet anders, of een flink deel van de Pekelse gemeenschap moet ervan geweten hebben, van de dienstmeid van de bakker, die telkens zwanger was. En van wie dan wel?

Na Helena’s vierde bevalling is de maat voor Antje eindelijk vol, en vraagt ze een scheiding aan. In het bakkershuis kruipen, lopen en spelen er dan in totaal zeven kinderen. ‘Dat het der Regtbank behage, te verklaren, dat het tusschen partijen bestaande huwelijk ingevolge door gedaagden gepleegd overspel is ontbonden, met veroordeeling in de kosten der te dien einde door haar aangevangen procedures.’

We springen enkele jaren vooruit. De scheiding is inmiddels achter de rug. Helena en Jan wonen met hun vijf kinderen in één huis. Jans ex-echtgenote verblijft met de andere drie kinderen op een ander adres. Het bevolkingsregister wijst echter reeds met een duistere vinger naar de toekomst. Zes jaar samen hebben ze voor de boeg na de scheiding. Daarna zal Jan overlijden in 1855. Helena’s jongste kind Derk is dan een jaar of vier. Officieel is ze geen weduwe. Officieel is ze helemaal niets van Jan, en haar kinderen zijn dat ook niet. Ondanks de scheiding vermeldt Jans overlijdensakte Antje als zijn wettige echtgenote. Wordt Helena in het dorp met de nek aangekeken? Wat zal er van haar worden?

Na deze periode is de beschikbare informatie over Helena summier. Bij de volkstelling uitgevoerd tussen 1860 en 1870 woont ze samen met haar kinderen en haar oudere zuster Harmanna in huis 332, wijk 1. Ze staat te boek als arbeidster.

Als ze eind 1891 sterft – in haar overlijdensakte wordt ze nog steeds omschreven als ‘ongehuwde dochter’- is haar woonplaats voorgoed veranderd. Overal in de wijde omgeving verrijzen er strokarton- en aardappelmeelfabrieken. De eerste strokartonfabriek in Oude Pekela, de Aastroom, verschijnt in 1875. Daarna is er geen houden meer aan, en wordt het dorp opgestuwd in de Industriële Revolutie.

Terug naar deel 1

Afbeelding bovenaan: Oude Pekela : Hendrik Westerstraat in de bocht bij de Britanniafabriek. Op de voorgrond het Pekeler Hoofddiep, 1890, Groninger Archieven

Bronvermelding:

Overlijdensregister 1891, aktenummer 126, gemeente: Oude Pekela, periode: 1891, Groninger Archieven

Volkstelling Oude Pekela 1850-1860, Groninger Archieven

Volkstelling Oude Pekela 1860-1870, Groninger Archieven

Doop- en trouwboek 1762-1811, archiefnummer 124, Doop-, trouw- en begraafboeken enz. in de provincie Groningen, inventarisnummer 615 (Luthers), blad 60v, kerkelijke gemeente Nieuwe Pekela, Groninger Archieven

Doop- en trouwboek 1797-1811, archiefnummer 124, Doop-, trouw- en begraafboeken enz. in de provincie Groningen, inventarisnummer 383, kerkelijke gemeente Oude Pekela, Groninger Archieven

Huwelijksregister 1829, aktenummer 32, gemeente: Nieuwe Pekela, periode: 1829, Groninger Archieven

Huwelijksregister 1849, aktenummer 10, gemeente: Oude Pekela, periode: 1849, Groninger Archieven

Geboorteregister 1842, aktenummer 63, gemeente Oude Pekela, periode: 1842, Groninger Archieven

Geboorteregister 1844, aktenummer 45, gemeente: Oude Pekela, periode: 1844, Groninger Archieven

Geboorteregister 1845, aktenummer 136, gemeente: Oude Pekela, periode: 1845, Groninger Archieven

Geboorteregister 1849, aktenummer 4, gemeente: Oude Pekela, periode: 1849, Groninger Archieven

Geboorteregister 1851, aktenummer 100, gemeente: Oude Pekela, periode: 1851, Groninger Archieven

Lijst van strokartonfabrieken in Nederland, Wikipedia